Nazwy ludowe i regionalne: wątrobowe ziele, warkoczek Najświętszej Marii Panny, parzydło, świeckie ziele, krzepik, poprawa, repiaszka.

Rzepik jest mało popularnym zielem we współczesnej fitoterapii, a szkoda, bo ma do zaoferowania naprawdę wiele cennych właściwości. Zebrałam troszkę ciekawych informacji o nim, aby zachęcić Was do odkrycia na nowo mądrości dawnych zielarzy i niezwykłej mocy rzepiku.

Nazwa rośliny eupotoria pochodzi od przydomku Mitrydatesa Eupatora VI. Król Pontu żyjący w II/I w. p.n.e. obsesyjnie obawiał się otrucia i jako pierwszy odkrył odtruwające i wzmacniające wątrobę właściwości tej rośliny, włączając ją do swoich słynnych odtrutek.

Rzepik jest rośliną znaną od starożytności, pisali o nim Pliniusz Dioskurides, Galen Serapion, Avicenna, Pletariusz, a sam Paracelsus używał rzepiku do leczenia ran, w tym ran kłutych oraz ukąszeń zwierząt.

Hildegarda z Binen, w swoim słynnym dziele „Physica” opisała bardzo ciekawe zastosowanie rzepiku:

„ Człowiekowi, który stracił świadomość i zmysły, należy ściąć włosy na głowie, bowiem ukazują one jego strach i drżenie. Ponadto trzeba ugotować rzepik pospolity w wodzie, po czym tą ciepłą wodą umyć mu głowę. Ciepłe ziele należy przywiązać mu ściereczką nad sercem, aby nie czuł, że odmawia mu ono posłuszeństwa. Ciepły rzepik kładzie się również na jego czole i skroniach, a oczyści mu świadomość i zmysły oraz usunie szaleństwo.”

Maria Treben polecała rzepikowe kąpiele: „Każdy powinien zadać sobie trochę trudu i raz lub dwa razy w roku zrobić sobie kąpiel ziołową z rzepiku. Dzieci o skłonnościach skrofulicznych powinny brać taką kąpiel codziennie”

Nasz najsłynniejszy renesansowy botanik i medyk Szymon Syreniusz (XVII wiek), poświęcił rzepikowi ważne miejsce w swoim monumentalnym „Zielniku” z 1613 roku.
Syreniusz ugruntował pozycję tej rośliny w oficjalnej polskiej medycynie aptekarskiej, zalecając ją jako niezrównany lek na „zatkaną” wątrobę, dolegliwości żołądkowe, tamowanie krwawień oraz środek do gojenia ran.Co ciekawe, Syreniusz odnotował w swoim dziele spore zamieszanie nazewnicze, jakie panowało wówczas w Polsce.
Pisał, że medycyna ludowa i niektórzy zielarze często mylili rzepik z innymi roślinami, pod nazwą tą pokazywano mikołajka („Mikołáiek zá Rzepik pokázowali”), szałwię polną lub leśną, rdest, a nawet pleśnik. Dopiero naukowe uporządkowanie tematu przez Syreniusza pozwoliło jednoznacznie zidentyfikować właściwości Agrimonia eupatoria.

Rzepik ze względu na właściwości ściągające był używany do tamowania krwawień. W XV wieku stanowił główny składnik „wody arkebuzowej”, używanej jako lek do leczenia ran postrzałowych na polach bitew.
W dawnych czasach rzepik zyskał ciekawy przydomek „herbaty śpiewaków i mówców”. Aktorzy, politycy i śpiewacy regularnie płukali gardło naparem z rzepiku przed publicznymi wystąpieniami. Dzięki silnemu działaniu przeciwzapalnemu i ściągającemu zioło błyskawicznie likwidowało chrypkę i zmęczenie strun głosowych.

Zanim rzepik trafił do ksiąg Syreniusza czy zapisków Marii Treben, na naszych ziemiach od wieków ratował zdrowie i dawał poczucie bezpieczeństwa dawnym słowiańskim plemionom.

Szczątki rzepiku pospolitego odkryto podczas wykopalisk w słynnym Biskupinie, co udowadnia, że mieszkańcy naszych ziem związani z kulturą łużycką znali i cenili tę roślinę już blisko 2800 lat temu.

Rzepik pospolity jest wieloletnią rośliną należącą do rodziny różowatych. Występuje naturalnie w Europie, zachodniej i środkowej Azji oraz północnej Afryce.
W Polsce jest gatunkiem rodzimym, pospolicie spotykanym na łąkach, przydrożach i skrajach lasów.
Kwitnie od czerwca do sierpnia, niekiedy także we wrześniu.

Właściwości zielarskie wykazuje również rzepik wonny (Agrimonia procera), który występuje przede wszystkim na obrzeżach lasów, w zaroślach i na polanach, często w miejscach wilgotniejszych.
W Polsce występuje również rzepik szczeciniasty (Agrimonia pilosa), gatunek rzadszy od rzepiku pospolitego i wonnego. Jest on objęty ścisłą ochroną, dlatego nie wolno go pozyskiwać ze stanowisk naturalnych.

Ziele rzepiku zawiera olejek eteryczny (0,2%), garbniki katechinowe (3-5%), gorycze, flawonoidy (kwercetyna, kemferol, luteolina, apigenina), glikozyd – eupatorynę, trójterpeny (kwas ursolowy), cholinę, kwas nikotynowy, fitochinon, fitosterole, sporo krzemionki.
Za wyjątkowe właściwości rzepiku odpowiadają zawarte w nim związki biologicznie czynne.
Flawonoidy i olejki eteryczne zwiększają produkcję oraz przepływ żółci z wątroby do pęcherzyka żółciowego i dwunastnicy.
Garbniki wykazują działanie ściągające oraz antyseptyczne.
Garbniki i flawonoidy skutecznie hamują stany zapalne oraz powstawanie wysięków w błonie śluzowej przewodu pokarmowego.
Synergia wszystkich składników zawartych w rzepiku nadaje im wyjątkowe właściwości antybakteryjne, w tym hamujące rozwój gronkowców (Staphylococcus aureus) i hemolitycznych paciorkowców oraz przeciwdrożdżakowe.

Rzepik wykazuje właściwości przeciwzapalne, ściągające, tonizująco-gorzkie, moczopędne (wzmagające wydalanie moczu i kwasu moczowego), przeciwskurczowe, napotne, wiatropędne.

Ponadto zwiększa wydzielanie soku żołądkowego oraz hamuje nadmierną fermentację i procesy gnilne w jelitach.
Wodne i wodno-alkoholowe wyciągi wywierają działanie ściągające i zmniejszają stany zapalne błony śluzowej.
Stosuje się je w leczeniu nieżytu żołądka i jelit, przy braku łaknienia, wzdęciach, bólach epigastrycznych w nadbrzuszu oraz zaparciach.
Z uwagi na sporą zawartość garbników rzepik jest sprawdzonym lekiem na biegunki różnego pochodzenia (w tym czerwonkę).

Badania na liniach komórkowych wykazały, że wodne ekstrakty z rzepiku stymulują transport 2-deoksyglukozy, oksydację glukozy, syntezę glikogenu oraz stymulują uwalnianie insuliny. Dzięki temu rzepik działa hipoglikemicznie (obniża poziom cukru we krwi) i zwiększa zawartość glikogenu w mięśniach oraz wątrobie, co uzasadnia jego tradycyjne zastosowanie w cukrzycy.

Rzepik działa pobudzająco i ochronnie na miąższ wątroby (działanie hepatic, hepatoprotector), zapobiegając jej nadmiernemu stłuszczeniu.

Dawniej przetwory z ziela rzepiku zalecano w leczeniu chorób wątroby i pęcherzyka żółciowego, w tym kamicy żółciowej, osłabieniu czynności wątroby oraz zastojach żółci różnego pochodzenia (wynikających z atonii pęcherzyka lub infekcji).
Rzepik rekomendowany był nawet przy żółtaczce.
Tradycja zielarska wskazuje również na jego skuteczność w leczeniu śledziony.
Wyciągi wodne i wodno-alkoholowe znajdują zastosowanie w stanach zapalnych układu moczowego, chorobach nerek, zapaleniu pęcherza moczowego oraz przy nietrzymaniu moczu.

Zewnętrznie wyciągi i mocne odwary z ziela rzepiku działają ściągająco, przeciwbakteryjnie i przeciwzapalnie na skórę oraz błony śluzowe. Stosuje się je w zapaleniu jamy ustnej i gardła.
W leczeniu stanów zapalnych skóry, wyprysków, trudno gojących się ran, drobnych uszkodzeń skóry oraz owrzodzeń żylakowych (w formie okładów).
Do płukania narządów pielęgnacyjnych i ginekologicznych w zapaleniu pochwy (irygacje).
W 1984 roku w Rumuni przeprowadzono badania kliniczne, które potwierdziły efektywne działanie rzepiku w porfirii skórnej.

Rzepik przynosi ulgę w chorobach układu krążenia obwodowego, jest stosowany przy niewydolności żylnej, uczuciu „ociężałości nóg” oraz w żylakach odbytu.
Lidia Surina w książce „Zioła lecznicze krainy syberyjskiej” zalecała rzepik przy podagrze, reumatyzmie, lumbago, hemoroidach, a także w leczeniu śledziony i zaparć. Odwar z korzeni zalecała na łagodne i złośliwe nowotwory oraz zaawansowany reumatyzm. Odwar z liści z kolei przy krwawieniach macicznych i gruźlicy płuc.

Ziele zbieramy od czerwca do sierpnia, ścinając górne części pędów o długości do 25 cm, na początku kwitnienia. Ziele suszymy w cieniu i w przewiewie lub w temperaturze max 40° C .
Korzenie wykopuje się jesienią lub wczesną wiosną. najlepiej suszyć w temperaturze od 50°C do maksymalnie 60°C.

NAPAR Mari Treben

Do termosu wsypać trzy łyżki ziela rzepiku i wlać dwie szklanki wrzątku, zakręcić, odstawić na dziesięć minut.
Pić w ciągu dnia przed posiłkami, w dolegliwościach przewodu pokarmowego.
Stosować również zewnętrznie, do przemywania oczu rozcieńczyć w stosunku 1:1

NAPAR

2 łyżki suszonego ziela rzepiku zalać 250 ml wrzącej wody. Zaparzać pod przykryciem przez 20 minut.
Pić 2-4 razy dziennie po pół szklanki naparu.

NALEWKA Z ZIELA

Do półlitrowego słoika wsypać do pełna pokrojone świeże ziele rzepiku (liście odziomkowe i kwitnące szczyty łodyg) wlać 100 ml spirytusu i dopełnić wodą. Pozostawić na dwa tygodnie.
Pić dwa razy dziennie, rano na czczo przed śniadaniem i przed snem po 10 ml nalewki z niewielką ilością wody, przy nadmiarze śluzu i flegmy w organizmie, w infekcjach dróg moczowych, w zapaleniu pęcherza moczowego, w bronchicie, w zbyt obfitych krwawieniach miesięcznych.

ODWAR Z KORZENIA

1 łyżkę rozdrobnionego, suchego korzenia rzepiku zalać 300 ml. wody. gotować pod przykryciem na bardzo małym ogniu przez 20 minut. Odstawić na kolejne 20 minut, przecedzić.
Pić po 1/3 szklanki 3 razy dziennie między posiłkami.

KĄPIEL

Na jedną kąpiel bierze się jedno pełne wiadro (6 do 8 litrów) zupełnie świeżych ziół lub 200 g suszonych i zalewa wodą.
Następnego dnia całość podgrzewa się i wlewa do wody przeznaczonej do kąpieli.
Kąpiel powinna trwać 20 minut. Serce musi znajdować się ponad wodą. Po kąpieli nie należy wycierać ciała lecz owinąć się ręcznikiem lub płaszczem kąpielowym i położyć na godzinę do łóżka.

HERBATKA W SCHORZENIACH WĄTROBY

Miesza się jednakowe ilości rzepika, przytulii i marzanki wonnej.
1 kopiastą łyżeczkę do herbaty mieszanki zaparza się 1/4 litra wody i pozostawia na krótko do naciągnięcia.
Stosujemy 2-3 razy dziennie pomiędzy posiłkami.

ANTYBAKTERYJNY ODWAR na gardło, gronkowca i rany.

3 łyżki suszonego ziela zalać 500 ml ciepłej wody, doprowadzić do wrzenia i gotować na małym ogniu przez 5 do 8 minut. Odstawić na 15 minut i przecedzić.
Gardło i jama ustna: płukać ciepłym odwarem 3-4 razy dziennie.
Skóra / higiena intymna: używać do okładów na rany, wrzody, owrzodzenia żylakowe lub do irygacji i podmywania przy zapaleniu pochwy.

OCZY

„Rozetrzyj rzepik pospolity w moździerzu, zaś otrzymaną papkę połóż na noc na oczach pacjenta, któremu zaciemniają się oczy. Przywiąż ją chustką, uważając na to, by nic nie dostało się do środka. Specyfik ten przepędzi z oczu ciemność i rozjaśni je.”
(cytat z Physica Hildegardy z Binen)

ZAFLEGMIENIE

Kto w skutek chorych trzewi wydziela i wypluwa śluz in dużo flegmy, a także ma zimny żołądek, powinien zamarynować rzepik w winie, po czym ten napój zawsze pić przed jedzeniem i po nim. Zmniejszy on wydzielanie śluzu oraz oczyści i ogrzeje żołądek.
(cytat z Physica Hildegardy z Binen)

Choć oficjalne unijne urzędy wymieniają długą listę przeciwwskazań, to nasz wybitny współczesny fitoterapeuta, dr Henryk Różański, uspokaja: rzepik pospolity to jedno z najbezpieczniejszych ziół w polskiej naturze, wolne od substancji toksycznych i bezpieczne w codziennym, rozsądnym stosowaniu.
Z uważnością jednak na co najmniej 2 tygodnie przed zaplanowaną operacją, a także u osób: przyjmujących leki przeciwcukrzycowe, z ostrą niedrożnością dróg żółciowych, kobiet w ciąży i matek karmiących.

Z miłością Dziewanna

Materiały zawarte na tej stronie nie stanowią żadnej porady o charakterze medycznym, służą one wyłącznie w celach informacyjnych. Wszelkie kuracje lecznicze należy skonsultować z lekarzem lub fitoterapeutą. Przed zastosowaniem kuracji ziołami zawsze sprawdzaj przeciwwskazania i interakcje z lekami, jeśli takie przyjmujesz.

Bibliografa

Kozłowski J., Wielgosz T., Cis J. „Zioła z apteki natury. Polskie zioła dla zdrowia i urody”
Treben M. „Apteka pana Boga”
Dr. A. Czarnowski „Zielnik lekarski”
Surina L. „Zioła lecznicze krainy syberyjskiej”
Hildegarda z Binen „Physica”
Różański H.: „Agrimonia – Agrimony, czyli rzepik raz jeszcze”, Medycyna dawna i współczesna, 2009.
Senderski M. E. „Prawie wszystko o ziołach i ziołolecznictwie”
Volak J., Stodolak J. „Rośliny Lecznicze”
European Medicines Agency (EMA): „Summary for the public: Agrimony, Agrimonia eupatoria L., herba”
Syreński S. (Syreniusz): „Zielnik herbarzem z języka łacińskiego zowią…”
Studium kliniczne nad porfirią skórną. Rumuńskie badania kliniczne nad efektywnością wyciągów z Agrimonia eupatoria, Bukareszt 1984
Biegański J. „Ziołolecznictwo. Nasze zioła i ich zastosowanie”

© Tekst autorski. Proszę nie kopiować bez oznaczenia źródła.